Çocukluk Otizmi Derecelendirme Ölçeği (CARS)

0. Uygulama ve Madde Dökümü

Uygulama türü

• Klinisyen derecelendirmesine dayalı ölçektir.

Uygulama formatı

• Doğrudan gözlem, bakım veren bilgisi ve klinik izlenimin birlikte kullanıldığı derecelendirme formudur.

Uygulama süresi

• Standart kısa taramalardan daha uzun, fakat kapsamlı tanısal bataryalardan daha pratiktir.

Madde sayısı

• 15 madde.

Madde tipi

• Her alan 1 ile 4 arasında, yarım puanlara izin verecek şekilde derecelendirilir.

Seçenekler ve puan karşılıkları

• 1: yaşa/gelişim düzeyine uygun
• 4: belirgin derecede anormal
• Ara puanlar klinik şiddetin ara düzeylerini gösterir.

Alt alanlar

• İnsanlarla ilişki
• Taklit
• Duygusal yanıt
• Beden kullanımı
• Nesne kullanımı
• Değişime uyum
• Görsel yanıt
• Dinleme yanıtı
• Tat/koku/dokunma kullanımı
• Korku ve sinirlilik
• Sözel iletişim
• Sözel olmayan iletişim
• Aktivite düzeyi
• Entelektüel yanıtın tutarlılığı
• Genel otizm izlenimi

1. Ölçek Özeti

• Tam adı: Childhood Autism Rating Scale
• Türkçe adı: Çocukluk Otizmi Derecelendirme Ölçeği
• Kısa adı: CARS
• Ne ölçer: Otizmle ilişkili davranış örüntülerinin şiddeti
• Kimler için geliştirildi: Otizm kuşkusu olan çocuklar
• Madde sayısı: 15
• Uygulama tipi: Klinisyen derecelendirmesi
• Klinik bağlam: Otizm değerlendirmesi, ayırıcı tanı, semptom şiddeti belirleme

2. Genel Bakış

CARS, otizmi yalnız ebeveyn bildirimine dayalı değil, klinisyen gözlemine dayalı olarak yapılandırılmış biçimde değerlendirmesiyle önemlidir. Bu sayede hem otizm riski olan çocuklarla otizmi olmayan gelişimsel gecikme gruplarını ayırmada hem de belirtilerin ağırlığını özetlemede yararlıdır.

Klinikte şu amaçlarla kullanılır:

• Otizm olasılığını yapılandırılmış biçimde değerlendirmek
• Otizm şiddetini kabaca derecelendirmek
• Gelişimsel gecikme ve otizm ayrımına katkı sunmak
• Tedavi ve eğitim planlamasında başlangıç düzeyini tanımlamak

3. Ölçeğin Yapısı

CARS, otizmle ilişkili davranışların geniş bir yelpazesini 15 klinik alana ayırır. Ölçek yalnız sosyal iletişimi değil, duyusal yanıtları, değişime uyumu, aktivite düzeyini ve davranış örüntülerini de kapsar.

Bu yapının klinik değeri şudur:

• Tek bir davranışa aşırı yüklenmez.
• Gözlem ve öyküyü birlikte kullanır.
• Şiddet derecelendirmesi yapmaya izin verir.

Türkçe çalışmada ölçeğin tek boyutlu yapısının korunduğu, madde-toplam ilişkilerinin güçlü olduğu ve ayırt ediciliğinin yüksek olduğu bildirilmiştir.

4. Puanlama

• Her madde 1-4 arasında puanlanır.
• Yarım puanlar kullanılabilir.
• Toplam puan aralığı 15-60'tır.
• Yüksek puan daha fazla otizm belirti şiddeti anlamına gelir.

Klasik CARS yorumunda yaygın kullanılan bantlar şöyledir:

• 15-29.5: otizm dışı aralık
• 30-36.5: hafif-orta düzey otizm özellikleri
• 37-60: ağır/ileri düzey otizm özellikleri

Bu bantlar klinik bağlam içinde yorumlanmalıdır; özellikle daha yüksek işlevli olgularda sınır değerler dikkat gerektirir.

5. Yorumlama

Yorumlama yapılırken:

• Toplam puan
• Klinik gözlem
• Dil gelişimi
• Bilişsel düzey
• Bakım veren öyküsü birlikte düşünülmelidir.

Yüksek puan, otizm özelliklerinin daha belirgin olduğunu düşündürür. Ancak:

• tek başına DSM/ICD tanısı koydurmaz,
• yüksek işlevli ya da sözel becerisi korunmuş çocuklarda duyarlılık farklılaşabilir,
• bilişsel yetersizlik olan çocuklarda ayırıcı tanı dikkat gerektirir.

6. Klinik Kullanım

CARS özellikle şu durumlarda yararlıdır:

• Otizm kuşkusunda ilk klinik derecelendirme
• Gelişimsel gecikme ile otizmi ayırıcı değerlendirmede
• Belirti şiddetini kabaca izleme
• Müdahale planlaması öncesi başlangıç düzeyi oluşturma

Tek başına yeterli değildir:

• Kapsamlı tanısal karar
• Dil, biliş ve uyumsal işlev profilini ayrıntılı belirleme
• İnce nörogelişimsel ayrımı yapma

Birlikte yararlı araçlar:

• Klinik gelişim öyküsü
• M-CHAT-R/F
• ADOS-2 / gelişimsel değerlendirme
• Dil ve biliş testleri

7. Psikometrik Özellikler

8. Güçlü Yönler

• Klinisyen gözlemine dayanır.
• Kısa ama kapsamlıdır.
• Şiddet derecelendirmesi yapar.
• Türkçe geçerlik-güvenirlik verisi güçlüdür.
• Gelişimsel gecikme ile ayırıcı değerlendirmeye katkı sağlar.

9. Sınırlılıklar ve Dikkat Noktaları

• Kapsamlı otizm değerlendirmesinin tamamı değildir.
• Değerlendirici deneyimi önemlidir.
• Yüksek işlevli/sınır olgularda tek başına yeterli olmayabilir.
• Aynı puan farklı klinik profillerden gelebilir.

10. Hangi Durumlarda Tercih Edilir?

Ne zaman iyi bir seçimdir?

Otizm belirtilerinin klinisyen tarafından yapılandırılmış biçimde derecelendirilmesi gerektiğinde.

Ne zaman başka bir ölçek daha uygun olabilir?

Erken tarama için M-CHAT-R/F; daha kapsamlı tanısal gözlem için ADOS-2 daha uygun olabilir.

Benzer araçlardan farkı nedir?

CARS, kısa ama klinisyen temelli bir otizm şiddet derecelendirmesi sunar.

11. Klinik SSS

CARS tanı koydurur mu?

Hayır; tanıya yardımcı olur.

Hangi puanlar daha dikkat çekicidir?

Klasik yorumda 30 ve üzeri puanlar otizm özellikleri açısından anlamlı kabul edilir.

Türkçe standardizasyon var mı?

Evet.

Aile doldurur mu?

Hayır. Esas olarak klinisyen derecelendirir; aile bilgisi destekleyicidir.

Tedavi takibinde kullanılabilir mi?

Evet; özellikle şiddet değişimini kaba düzeyde izlemek için.

Gelişim geriliği ile otizmi ayırmada yararlı mıdır?

Evet; ama tek başına yeterli değildir.

12. Kısa Sonuç

CARS, otizm belirtilerini klinisyen gözlemine dayalı şekilde yapılandırılmış olarak derecelendiren, pratik ve yerleşik bir araçtır. En önemli avantajı, kısa sürede semptom şiddeti hakkında klinik olarak kullanışlı bir çerçeve sunmasıdır.

En önemli sınırlılığı ise kapsamlı tanısal değerlendirmenin yerini tutmamasıdır. Bu nedenle en iyi kullanım biçimi, gelişimsel öykü ve diğer uzman değerlendirmeleriyle birlikte yorumlanmasıdır.

13. Kaynakça

1. Schopler E, Reichler RJ, DeVellis RF, Daly K. Toward objective classification of childhood autism: Childhood Autism Rating Scale (CARS). J Autism Dev Disord. 1980;10(1):91-103. doi:10.1007/BF02408436
2. İncekaş Gassaloğlu S, Baykara B, Avcil S, Demiral Y. Çocukluk Otizmi Derecelendirme Ölçeği Türkçe Formunun Geçerlik ve Güvenilirlik Çalışması. Türk Psikiyatri Dergisi. 2016;27(4):266-274. PMID: 28046196
3. Magyar CI, Pandolfi V. Considerations for establishing a diagnosis of autism spectrum disorder. In: Goldstein S, Naglieri JA, Ozonoff S, editors. Assessment of Autism Spectrum Disorder. 2009.