Pozitif ve Negatif Belirtileri Değerlendirme Ölçekleri (SAPS/SANS)

0. Uygulama ve Madde Dökümü

Uygulama türü

• Klinisyen derecelendirmeli ölçeklerdir.
• Görüşme, gözlem ve gerektiğinde yakınlardan alınan bilgiyle puanlanırlar.

Uygulama formatı

• SAPS pozitif belirtileri ayrıntılı değerlendirir.
• SANS negatif belirtileri ayrıntılı değerlendirir.
• Çoğu klinik kullanımda birlikte ele alınırlar.

Uygulama süresi

• Açık kaynaklarda süre değişkendir; birlikte uygulandığında PANSS'den daha ayrıntılı ve daha uzun değerlendirme gerektirebilir.
• Standart yaklaşım kaynakta doğrulanmalıdır.

Madde sayısı

• SAPS: 34 madde
• SANS: 25 madde

Madde tipi

• Her iki ölçekte maddeler genellikle 0-5 arası klinisyen derecelendirmesi ile puanlanır.

Alt ölçekler

SAPS:

• Varsanılar
• Hezeyanlar
• Garip davranış
• Pozitif formal düşünce bozukluğu

SANS:

• Duygulanımda küntleşme
• Aloji
• Avolisyon/apati
• Anhedoni/asosyallik
• Dikkat bozukluğu

Ters puanlanan maddeler

• Ters puanlanan madde yoktur.

Madde dökümü

Türkçe tam madde metinleri açık kaynakta bütünlüklü biçimde doğrulanamadığı için burada yapı bilgisi verilmektedir.

TOAD ve ikincil açık kaynaklarda doğrulanabilen temel yapı:

• SAPS 4 alt ölçekli, 34 maddelik formdur.
• SANS 5 alt ölçekli, 25 maddelik formdur.

1. Ölçek Özeti

• Tam adları: Pozitif Belirtileri Değerlendirme Ölçeği ve Negatif Belirtileri Değerlendirme Ölçeği
• Kısa adları: SAPS ve SANS
• Ne ölçer: Şizofrenide pozitif ve negatif belirti şiddetini
• Kimler için geliştirildiği: Şizofreni ve ilişkili psikozlarda ayrıntılı semptom değerlendirmesi
• Kaç maddeden oluştuğu: SAPS 34, SANS 25 madde
• Uygulama süresi: Kaynakta uygulayıcıya ve bağlama göre değişebilir
• Uygulama tipi: Klinisyen uygulamalı
• Yaş grubu: Esas olarak erişkin klinik kullanım
• Klinik bağlam: Psikoz belirti profili çıkarma, araştırma, tedavi takibi

2. Genel Bakış

SAPS ve SANS, şizofrenide pozitif ve negatif belirtileri birbirinden ayrıştırarak değerlendirmek için geliştirilen klasik ölçme araçlarıdır. PANSS'ye göre daha modüler bir yapı sunarlar ve belirti kümelerini daha ayrıntılı incelemek isteyen araştırmalarda yararlı olabilirler.

SAPS; varsanılar, hezeyanlar ve düşünce bozuklukları gibi pozitif belirtilere odaklanırken, SANS duygusal küntleşme, konuşma yoksullaşması, motivasyon kaybı ve sosyal geri çekilme gibi negatif belirtileri hedefler.

3. Ölçeğin Yapısı

Bu iki ölçek birbirini tamamlayıcı yapıdadır. Her alt alanda çok sayıda gözlem maddesi bulunur ve her alt ölçek sonunda global değerlendirme mantığı öne çıkar. Bu nedenle sadece toplam puan değil, alt alan örüntüsü de klinik anlam taşır.

SANS'ta özellikle dikkat maddesinin negatif belirti çekirdeğine dahil edilip edilmemesi literatürde tartışmalı alanlardan biridir. Bu durum yeni nesil negatif belirti ölçeklerinin geliştirilme nedenlerinden biridir.

4. Puanlama

• SAPS ve SANS maddeleri genellikle 0-5 arası puanlanır.
• Yüksek puan daha ağır belirti yükü anlamına gelir.
• SAPS için TOAD'da toplam puan aralığı 0-170 olarak belirtilmiştir.
• SANS için bazı ikincil açık kaynaklarda toplam puan aralığı 0-123/125 biçiminde geçmektedir; bu bilgi örnekleme ve puanlama yaklaşımına göre değişebildiği için standart yaklaşım kaynakta doğrulanmalıdır.
• Ters puanlanan madde yoktur.
• Eksik veri için standart yaklaşım kaynakta doğrulanmalıdır.

5. Yorumlama

SAPS yüksek olduğunda pozitif belirti yükünün; SANS yüksek olduğunda negatif belirti yükünün daha belirgin olduğu düşünülür. Bu ayrım, tedavi planı ve işlevsellik öngörüsü açısından önemlidir.

Negatif belirti yüksekliği özellikle işlevsellik, sosyal katılım ve iyileşme hızı ile daha yakından ilişkili olabilir. Bununla birlikte depresyon, ilaç yan etkisi veya ekstrapiramidal belirtiler SANS yorumunu etkileyebilir.

6. Klinik Kullanım

SAPS ve SANS şu durumlarda yararlıdır:

• pozitif ve negatif belirtileri ayrıntılı profillemek
• araştırmalarda belirti boyutlarını ayrı incelemek
• PANSS'ye ek olarak daha ayrıntılı alan bilgisi elde etmek

Tek başına yeterli değildir:

• tanı koyma
• işlevsellik ve bilişselliği tüm yönleriyle açıklama
• depresyon veya ilaç yan etkisini negatif belirtiden ayırma

PANSS, BNSS, CAINS, CGI ve işlevsellik ölçekleriyle birlikte kullanıldığında daha anlamlı olur.

7. Psikometrik Özellikler

8. Güçlü Yönler

• Pozitif ve negatif belirti alanlarını ayrıntılı ayırır.
• Klinik fenomenolojiyi daha ince düzeyde tarif etmeye yardımcı olur.
• Türkçe uyarlama bilgisi vardır.
• Araştırmalarda klasik referans araçlardandır.

9. Sınırlılıklar ve Dikkat Noktaları

• Uygulama ve puanlama deneyim gerektirir.
• PANSS'ye göre daha parçalı ve daha uzun olabilir.
• SANS yorumunda depresyon ve ilaç yan etkileri karıştırılabilir.
• Tüm açık kaynaklarda tam standart Türkçe madde metni kolay erişilebilir değildir.
• Tek başına tanı koydurmaz.

10. Hangi Durumlarda Tercih Edilir?

Ne zaman iyi bir seçimdir?

Pozitif ve negatif belirti boyutlarını ayrı ayrı derinlemesine incelemek gerektiğinde.

Ne zaman başka bir ölçek daha uygun olabilir?

Daha kompakt ve yaygın bir toplam klinik şiddet ölçümü için PANSS daha uygun olabilir. Negatif belirtiler için çağdaş kavramsallaştırma gerekiyorsa BNSS veya CAINS tercih edilebilir.

Benzer ölçeklerden farkı nedir?

SAPS ve SANS, belirti alanlarını ayrı iki araç halinde değerlendirerek daha ayrıntılı fenomenolojik çözümleme sunar.

11. Klinik SSS

Bu ölçekler ne kadar güvenilir?

Klasik literatürde ve Türkçe uyarlama çalışmalarında güvenilir-geçerli araçlar olarak bildirilmişlerdir.

Yüksek skor ne anlama gelir?

İlgili belirti alanında daha ağır yük anlamına gelir.

Tanı koydurur mu?

Hayır. Belirti şiddetini ve örüntüsünü değerlendirir.

Hangi sıklıkla uygulanabilir?

İzlem ve araştırma gereksinimine göre tekrarlanabilir.

Tedavi takibinde işe yarar mı?

Evet, özellikle belirti alanlarına göre değişimi incelemek için yararlıdır.

Hangi ek ölçeklerle birlikte anlamlı olur?

PANSS, BNSS, CAINS, CGI ve işlevsellik ölçekleriyle birlikte daha anlamlı olur.

12. Kısa Sonuç

SAPS ve SANS, şizofrenide pozitif ve negatif belirti alanlarını ayrı ve ayrıntılı biçimde değerlendiren klasik klinisyen ölçekleridir. En uygun kullanım senaryosu, belirti profilinin araştırma ya da ayrıntılı klinik değerlendirme amacıyla katmanlı incelenmesidir.

En önemli avantajları ayrıntılı belirti profili sunmaları, en önemli sınırlılıkları ise daha fazla zaman ve deneyim gerektirmeleri ile tek başlarına tanısal araç olmamalarıdır.

13. Kaynakça

1. Andreasen, N. C. (1990). Methods for assessing positive and negative symptoms. Modern Problems of Pharmacopsychiatry, 24, 73-88.
2. Erkoç, Ş., Arkonaç, O., Ataklı, C., & Özmen, E. (1991). Pozitif Semptomları Değerlendirme Ölçeğinin güvenilirliği ve geçerliliği. Düşünen Adam Dergisi, 4(2), 20-24.
3. Erkoç, Ş., Arkonaç, O., Ataklı, C., & Özmen, E. (1991). Negatif Belirtileri Değerlendirme Ölçeğinin güvenilirliği ve geçerliliği. Düşünen Adam Dergisi, 4(2), 14-15.
4. van Erp, T. G. M., et al. (2014). Converting positive and negative symptom scores between PANSS and SAPS/SANS. Schizophrenia Research, 152(1), 289-294.