Pozitif ve Negatif Sendrom Ölçeği (PANSS)

0. Uygulama ve Madde Dökümü

Uygulama türü

• Klinisyen derecelendirmeli ölçektir.
• Yarı yapılandırılmış görüşme ve klinik gözlem temelinde uygulanır.

Uygulama formatı

• Psikotik belirtilerin şiddetini değerlendirmek için geliştirilmiştir.
• Şizofreni ve ilişkili psikotik bozukluklarda yaygın kullanılır.

Uygulama süresi

• Açık kaynaklarda genellikle 30-40 dakika olarak bildirilir.

Madde sayısı

• Toplam 30 madde.

Madde tipi

• Her madde 1-7 arasında puanlanır.

Seçenekler ve puan karşılıkları

• 1: yok
• 2: minimal
• 3: hafif
• 4: orta
• 5: orta-ağır
• 6: ağır
• 7: çok ağır

Alt ölçekler

• Pozitif sendrom: 7 madde
• Negatif sendrom: 7 madde
• Genel psikopatoloji: 16 madde

Ters puanlanan maddeler

• Ters puanlanan madde yoktur.

Kritik maddeler

• İçerik olarak sanrılar, varsanılar, kavramsal dezorganizasyon, düşmanlık ve içgörü eksikliği gibi maddeler klinik risk ve işlevsellik açısından ayrıca önem taşır.

Madde dökümü

Açık kaynaklarda Türkçe tam madde metni bütünlüklü biçimde doğrulanamadığı için burada alan düzeyinde yapı bilgisi verilmektedir.

Doğrulanabilen ana yapı:

• Pozitif alt ölçek: sanrılar, kavramsal dezorganizasyon, varsanısal davranış, heyecan, grandiyözite, kuşkuculuk/kötülük görme, düşmanlık
• Negatif alt ölçek: duygulanımda küntleşme, duygusal içe çekilme, ilişki kurmada zayıflık, pasif/apatik sosyal çekilme, soyut düşünmede güçlük, konuşmanın akış ve miktarında azalma, stereotipik düşünme
• Genel psikopatoloji: bedensel kaygı, anksiyete, suçluluk, gerginlik, mannerizm-poztür, depresyon, motor retardasyon, işbirliği azlığı, olağandışı düşünce içeriği, dezoryantasyon, dikkat bozukluğu, içgörü ve yargı bozukluğu, irade bozukluğu, dürtü kontrol yetersizliği, preoküpasyon, aktif sosyal kaçınma

1. Ölçek Özeti

• Tam adı: Pozitif ve Negatif Sendrom Ölçeği
• Kısa adı: PANSS
• Ne ölçer: Pozitif belirtiler, negatif belirtiler ve genel psikopatoloji şiddetini
• Kimler için geliştirildiği: Şizofreni ve diğer psikotik bozukluğu olan klinik örneklemler
• Kaç maddeden oluştuğu: 30 madde
• Uygulama süresi: Yaklaşık 30-40 dakika
• Uygulama tipi: Klinisyen uygulamalı
• Yaş grubu: Esas olarak erişkin klinik kullanım
• Klinik bağlam: Psikoz şiddeti belirleme, tedavi yanıtı izleme, araştırma

2. Genel Bakış

PANSS, psikotik belirti şiddetini değerlendirmede en yaygın kullanılan klinisyen ölçeklerinden biridir. Pozitif ve negatif belirtileri aynı çerçevede değerlendirmesi ve buna genel psikopatoloji alanını eklemesi, onu özellikle şizofreni araştırmalarında standart araçlardan biri haline getirmiştir.

Ölçek tarama amacıyla değil, belirti şiddetini ve değişimini derecelendirme amacıyla kullanılır. Klinik pratikte yatış, ayaktan izlem ve araştırma protokollerinde yararlıdır.

3. Ölçeğin Yapısı

PANSS üç alt ölçekten oluşur. Her madde aynı 1-7 puanlama düzenini kullanır. Ölçeğin özgün yapısı üç boyutlu olsa da sonraki çalışmalarda beş faktörlü modeller de sıklıkla önerilmiştir.

Bu nedenle PANSS, hem klasik üç alt ölçek toplamlarıyla hem de bazı araştırmalarda beş faktörlü çözümlemelerle yorumlanabilir. Klinik rutinde en yaygın yaklaşım üç alt ölçek ve toplam puandır.

4. Puanlama

• 30 madde 1-7 puanlanır.
• Toplam puan aralığı 30-210'dur.
• Pozitif ve negatif alt ölçekler 7-49 aralığındadır.
• Genel psikopatoloji alt ölçeği 16-112 aralığındadır.
• Ters puanlanan madde yoktur.
• Eksik veri için standart yaklaşım kaynakta doğrulanmalıdır.

Yorumlama notu

PANSS toplam puan ve alt ölçek puanları birlikte değerlendirilir. Bazı kaynaklarda pozitif eksi negatif alt ölçek farkı belirti baskınlığını yorumlamak için kullanılsa da, bu yaklaşım tek başına klinik karar ölçütü olarak alınmamalıdır.

5. Yorumlama

Yüksek puanlar daha ağır psikotik belirti yüküyle ilişkilidir. Toplam puan genel yükü, alt ölçek puanları ise belirti profilini gösterir. Bu nedenle aynı toplam puana sahip iki hastada klinik görünüm farklı olabilir.

Tedavi izleminde puan düşüşü genellikle iyileşme lehine yorumlanır. Ancak PANSS matematiksel olarak 1 tabanlı puanlandığı için yüzde değişim hesaplamalarında ölçeğin yapısına dikkat edilmesi gerekir.

6. Klinik Kullanım

PANSS özellikle şu durumlarda yararlıdır:

• psikotik belirti şiddetini başlangıçta standartlaştırmak
• ilaç tedavisine yanıtı izlemek
• pozitif ve negatif belirti profilini ayırt etmek
• klinik araştırmalarda ortak sonuç ölçütü kullanmak

Tek başına yeterli değildir:

• DSM/ICD tanısı koyma
• bilişsel işlevselliği ayrıntılı değerlendirme
• içgörü, işlevsellik ve yaşam kalitesini tek başına açıklama

SAPS, SANS, BPRS, CGI ve işlevsellik ölçekleriyle birlikte kullanılması daha anlamlı olabilir.

7. Psikometrik Özellikler

8. Güçlü Yönler

• Psikoz araştırmalarında çok yaygın kullanılır.
• Pozitif, negatif ve genel psikopatolojiyi birlikte kapsar.
• Tedavi yanıtını izlemeye uygundur.
• Türkçe uyarlama verisi vardır.
• Farklı çalışmalar arasında karşılaştırma olanağı sağlar.

9. Sınırlılıklar ve Dikkat Noktaları

• Uygulama eğitimi gerektirir.
• Süresi kısa ölçeklere göre daha uzundur.
• Toplam puan tek başına belirti profilini tam yansıtmayabilir.
• Yüzde değişim hesaplamalarında ölçeğin 1 tabanlı yapısı nedeniyle yöntem hatası yapılabilir.
• Tek başına tanı koydurmaz.

10. Hangi Durumlarda Tercih Edilir?

Ne zaman iyi bir seçimdir?

Pozitif ve negatif belirti şiddetini standart bir klinisyen ölçeğiyle ayrıntılı değerlendirmek gerektiğinde.

Ne zaman başka bir ölçek daha uygun olabilir?

Daha hızlı genel tarama için BPRS; pozitif ya da negatif belirtiyi daha ayrıntılı ayrıştırmak için SAPS veya SANS daha uygun olabilir.

Benzer ölçeklerden farkı nedir?

PANSS, pozitif-negatif-genel psikopatoloji alanlarını tek form içinde birleştirir.

11. Klinik SSS

Bu ölçek ne kadar güvenilir?

Orijinal ve Türkçe çalışmalarda kabul edilebilir-güçlü psikometrik özellikler bildirilmiştir.

Yüksek skor ne anlama gelir?

Daha ağır psikotik belirti yükü anlamına gelir.

Tanı koydurur mu?

Hayır. Belirti şiddetini derecelendirir.

Hangi sıklıkla uygulanabilir?

İzlem gereksinimine göre tekrarlanabilir; akut dönemde daha sık kullanılabilir.

Tedavi takibinde işe yarar mı?

Evet. En temel kullanım alanlarından biridir.

Hangi ek ölçeklerle birlikte anlamlı olur?

SAPS, SANS, BPRS, CGI ve işlevsellik ölçümleriyle birlikte daha anlamlı olur.

12. Kısa Sonuç

PANSS, psikoz şiddetini çok boyutlu biçimde değerlendiren en yerleşik klinisyen ölçeklerinden biridir. En uygun kullanım alanı, şizofreni ve ilişkili bozukluklarda belirti profilini ve tedaviye yanıtı standart biçimde izlemektir.

En önemli avantajı kapsamlı yapısı, en önemli sınırlılığı ise eğitim gerektirmesi ve tek başına tanısal araç olmamasıdır.

13. Kaynakça

1. Kay, S. R., Fiszbein, A., & Opler, L. A. (1987). The positive and negative syndrome scale (PANSS) for schizophrenia. Schizophrenia Bulletin, 13(2), 261-276.
2. Kostakoğlu, A. E., Batur, S., Tiryaki, A., & Göğüş, A. (1999). Pozitif ve Negatif Sendrom Ölçeğinin (PANSS) Türkçe uyarlamasının geçerlilik ve güvenilirliği. Türk Psikoloji Dergisi, 14(44), 23-32.
3. Obermeier, M., et al. (2011). Is the PANSS used correctly? A systematic review. BMC Psychiatry, 11, 113.
4. Shafer, A., & Dazzi, F. (2019). Meta-analysis of the positive and negative syndrome scale (PANSS) factor structure. Journal of Psychiatric Research, 115, 113-120.